Bayhan: Cezaevlerinde insan onuruna aykırı koşullar artık sistematik hale geldi

EMEP Milletvekili Bayhan, cezaevlerinde kapasite krizinden sağlık hakkına, infaz eşitsizliğinden iletişim engellerine kadar derinleşen sorunları meclis gündemine taşıdı.

Cezaevlerinden yükselen hak ihlalleri çığlığı Meclis gündemine taşındı. Emek Partisi (EMEP) İstanbul Milletvekili İskender Bayhan, barınmadan sağlığa, infaz rejiminden iletişim hakkına kadar mahpusların yaşadığı çok sayıda sorunu Adalet Bakanı Yılmaz Tunç’a sunduğu soru önergesiyle kamuoyuna duyurdu. Bayhan’ın cezaevlerinden gelen yüzlerce mektuba dayanarak aktardığı tablo, “İnsan onuruna aykırı koşullar artık sistematik hale geldi” dedi.

Bayhan önergesinde, cezaevlerinin 300 bin kişilik kapasitesine karşılık 403 bini aşkın mahpus barındırdığına dikkat çekti. Bu tablo, sadece sayısal bir aşırılığı değil, insan onurunu zedeleyen koşulları da ortaya koyuyor. Mahpuslar yerde uyuyor, tuvalet önlerinde dönüşümlü yatıyor, gece ve gündüz vardiyalı uyumak zorunda kalıyor. Bayhan’ın aktardığına göre, İstanbul Maltepe, Denizli, Sincan, Afyon ve Şakran gibi cezaevlerinden gelen mektuplarda, mahpuslar karton ve battaniyeler üzerinde, tuvalet önlerinde, koridorlarda yattıklarını yazıyor.

“İlaç yok, sıcak su yok, vantilatörü 30 kişi paylaşıyor”

Önergede yer verilen mektuplar, yaşam koşullarının dramatik düzeyde kötüleştiğini gözler önüne seriyor:

• “Günde iki kez kısa süreli su veriliyor.”
• “İki kişi aynı yatakta yatıyoruz.”
• “Yemek sırasında sonlara kalırsak o gün aç kalıyoruz.”
• “Uyuz, mantar, grip yayılıyor ama ilaç yok.”
• “Kuralları sorguladığımızda ‘seni kapalıya yollarız’ tehdidiyle susturuluyoruz.”

Bayhan, yaz aylarında aşırı sıcakların etkisiyle havalandırma, klima ve fan eksikliği nedeniyle mahpusların sağlığının ciddi risk altında olduğunu da vurguladı.

Adaletsizlik artıyor: Aynı suça farklı infaz

Önergede, 31 Temmuz 2023 tarihli infaz düzenlemesiyle yaşanan adaletsizliklere de dikkat çekildi. Aynı suçu işleyen iki kişiden, yalnızca kararı önce kesinleşen serbest bırakılırken, birkaç gün geç kesinleşenler cezaevinde tutulmaya devam ediliyor. Bayhan, bu durumu şu sözlerle eleştirdi:

“İnfazın süresi artık suçun niteliğine, failin durumuna değil; mahkeme kararının kesinleşme tarihine bağlı hale gelmiştir. Bu, eşitlik ilkesine aykırı, adaletsiz ve vicdanlara sığmayan bir uygulamadır.”

Siyasi tutuklular konutta infaz hakkından mahrum

Konutta infaz uygulaması kapsamında hasta ve yaşlı mahpuslar serbest bırakılırken, siyasi tutuklular ve ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alanlar bu haktan yararlanamıyor. Bayhan, “Bu kişiler de yaşlanıyor, hastalanıyor, bakıma muhtaç hale geliyor. Siyasi kimliği, bir insanın sağlık hakkını ortadan kaldırabilir mi?​” diyerek açıkça infazda ayrımcılığa işaret etti.

İletişim, yayın, görüş hakkı fiilen kullanılamaz halde

Önergede cezaevlerindeki iletişim haklarına dair de çarpıcı iddialar yer aldı: Haftada bir yapılan telefon görüşmesi için 100 kişilik sıraya girilmesi, gazete ve kitaplara erişimin engellenmesi ve açık hava hakkının tamamen kaldırılması.

İskender Bayhan, Adalet Bakanı Yılmaz Tunç’a şu 9 ana başlık altında soru yöneltti:

Kişi başına düşen yaşam alanı ve barınma koşulları

• “1 Haziran 2025 itibarıyla cezaevlerinde kişi başına düşen ortalama yaşam alanı kaç metrekaredir? Bu veri her cezaevi bazında ayrı ayrı açıklanacak mıdır?​”
• “Yerde yatma, tuvalet önlerinde yatma, dönüşümlü uyuma gibi uygulamalar hangi cezaevlerinde yaygındır? Bu uygulamalar AYM ve AİHM kararlarına açıkça aykırıdır. Bakanlığınız herhangi bir inceleme başlatmış mıdır?​”
• “Yaz aylarında artan sıcaklar nedeniyle alınacak acil önlemler nelerdir? Fan, havalandırma ve klima gibi imkanların yokluğu sağlığı tehdit etmektedir.”

Hijyen, sıcak su ve kadın mahpusların ihtiyaçları

• “Cezaevlerinde kişi başına düşen haftalık sıcak su ve duş süresi nedir? Uluslararası standartlarla uyumlu mudur?​”
• “Kadın mahpuslara regl dönemi için ücretsiz hijyenik ped dağıtımı yapılmakta mıdır? Tüm cezaevlerinde eşit şekilde mi sağlanmaktadır?​”

İçme suyu erişimi

• “İçme suyu erişimi nasıl sağlanmaktadır?​”
• “Günde sadece iki kez kısa süreli su verildiği iddiası hangi cezaevlerinde tespit edilmiştir?​”

Sağlık hizmetleri ve kelepçeli muayene

• “Cezaevlerinde görev yapan toplam hekim sayısı nedir? Hekim başına düşen mahpus sayısı kaçtır?​”
• “Kaç cezaevinde 24 saat sağlık hizmeti veren revir ve doktor bulunmaktadır?​”
• “Kelepçeli muayene hangi prosedüre dayanmaktadır? AYM ve AİHM kararlarına rağmen bu uygulama neden sürdürülmektedir?​”

İnfaz düzenlemeleri ve eşitsizlik

• “31 Temmuz 2023 öncesi kararları kesinleşen mahpuslara tahliye hakkı tanınırken, aynı suçu işlemiş ama kararı geç kesinleşen mahpuslar neden bu haktan yararlanamıyor?​”
• “Bu durum eşitlik ilkesine aykırı değil midir? Bu eşitsizliğin giderilmesi için herhangi bir yasal düzenleme planlanmakta mıdır?​”

Yeni infaz düzenlemesi

• “Kamuoyunun gündeminde olan, yaklaşık 55 bin mahpusu kapsayacağı belirtilen yeni infaz düzenlemesi Meclis’e ne zaman sunulacaktır?​” “Düzenleme hangi hükümlü gruplarını kapsayacaktır?​”

Konutta infaz ve siyasi mahpuslar

• “Siyasi mahpuslar ile ağırlaştırılmış müebbet hükümlüler neden konutta infaz uygulaması kapsamı dışında bırakılmıştır?​”
• “Bu ayrımcılık, infazda eşitlik ilkesine ve insan onuruna aykırı değil midir?​”

İletişim, yayın ve sosyal izolasyon

• “Cezaevlerinde telefon görüşme, yayın ve açık hava hakkına dair hak sınırlamaları hakkında Bakanlığınıza ulaşan resmi şikayet sayısı nedir?​” “Bu şikayetler doğrultusunda hangi işlemler yapılmıştır?​”
• “Özellikle F ve Y tipi cezaevlerinde sosyal izolasyon, tecrit ve disiplin tehdidi hakkında bağımsız bir denetim başlatılmış mıdır?​”

AYM ve AİHM kararlarına uyum

• “Anayasa’nın 153. ve AİHS’nin 46. maddeleri gereği AYM ve AİHM kararları bağlayıcıdır. Gezi ve Kobanê davalarında bu kararlar neden uygulanmamaktadır?​”
• “Bu uygulama, yargı bağımsızlığı ve hukukun üstünlüğü açısından nasıl açıklanmaktadır?​”